Internet en concentratie: Zelfonderzoek van een internetgebruiker

Herbert Blankesteijn stelde in zijn lezing dat het onzin is te beweren dat het lezen van lange teksten niet goed zou gaan vanaf een monitor: hij had zelf de proef op de som genomen met 'Max Havelaar', en de resultaten waren alleszins bemoedigend. Nu zal er niemand zijn die zegt dat het onmogelijk is achter de computer hetzelfde leesgedrag te vertonen als wanneer men een fysiek boek in zijn handen heeft. Maar dat neemt niet weg dat ik bij mijzelf een belangrijk verschil waarneem tussen lezen op internet en lezen vanaf papier; een verschil dat mij vervult met argwaan ten opzichte van de leescultuur die het internet zal bevorderen.

Een boek is in bijna alle opzichten een simpel medium. Er staat over het algemeen één tekst in, en wie op de bank zit met een kop thee in de hand, rustgevende muziek op de achtergrond en het boek op schoot heeft weinig te kiezen: de ene tekst lezen of anders niets. Het boek zal de lezer niet afleiden, en hem er niet toe aanzetten op een andere informatiebron over te stappen. Niets bedreigt de concentratie van de lezer.

Hoe anders is dit met een tekst internet en de computer waarop de tekst gelezen wordt. Constant is er de mogelijkheid andere pagina's op te zoeken: meer informatie is slechts een zoekopdracht en een muisklik verwijderd. De tekst zelf biedt links naar andere teksten, en ondergraaft zo de neiging om hem van begin tot eind, lineair en geconcentreerd te bestuderen. De lezer heeft onmiddellijke toegang tot een onmetelijke hoeveelheid informatie, en het vereist een constante wilsinspanning om de verleiding hier gebruik van te maken te weerstaan.

Bovendien gebeurt er van alles om je heen. Er komt nieuwe mail binnen. Iemand begint tegen je te praten op ICQ of MSN. Windows roept dat hij een nieuwe update wil. Op het forum van Zwijgende Tolken reageert iemand op je laatste betoog. Constant wordt de internetter verleid door de vele mogelijke activiteiten die voor hem openliggen: even snel je mail checken; even kijken of die vriend die je nog moet spreken online is op ICQ; even op het forum kijken of er nog gereageerd is; je o-zo-verslavende internetspelletje bijhouden - iedereen zal zelf voorbeelden kunnen verzinnen.

Natuurlijk is het mogelijk de verleidingen te weerstaan - enerzijds die met de tekst zelf te maken hebben (links, meer informatie), anderzijds externe (mail, chatten, etcetera). Maar het is lastig, en mijn persoonlijke ervaring is dat de concentratie die je op kan brengen wanneer je iets op internet leest meestal slechts een schaduw is van die je een fysiek boek kan geven. Ik vermoed dat ik niet de enige ben; en ik ben er dan ook bang voor dat het internet - na de snelle-shot-televisie en de korte-stukjes-krant - onze capaciteit tot concentratie nog verder zal doen afnemen.

Back