Freud en Descartes: Bewustzijn als medium

Het is waarschijnlijk de beroemdste spreuk uit de moderne filosofie: "Cogito, ergo sum"; ik denk, dus ik besta. Door Descartes opgevoerd als de meest onbetwijfelbare van alle waarheden, zijn wij post-Freudianen in staat een bijzonder intrigerende vraag over deze stelling te formuleren: wat is namelijk dit Cartesiaanse 'ik'? Welk beeld van het bewustzijn en het zelf lag in de diepe duisternis van de collectieve vooronderstelling, waar zelfs het sterke licht van de Cartesiaanse twijfel niet kon doordringen, verborgen?

De mens is een rationeel wezen, zo sprak Aristoteles, en de Verlichting zei het hem na. De eigenschap die de mens definieerde was zijn mogelijkheid tot rationeel denken, het bewuste redeneren volgens juiste regels om tot goede conclusies te komen. Niet de lust, niet de emotie, niet het droombeeld of de verborgen angst, maar het heldere, duidelijk denken vormde in de Verlichting de kern van de mens; en de beste mens was hij die zich alleen door zijn bewuste gedachten liet leiden.

Wij zien dit terug bij Descartes: als hij aan alles gaat twijfelen houdt hij niet zijn passies over, niet de non-rationele aspecten van zijn zelf, maar de bewuste gedachte. Hij denkt - dus hij is; en met evenveel recht had hij daaraan toe kunnen voegen: ik ben, dus ik denk. Het bewustzijn waarin zich de gedachten afspelen en het zelf vallen bij Descartes, en bij eeuwen Westerse beschaving na hem, samen. Het zelf is één en onverdeeld, en voor zichzelf volledig transparant.

Dit is een beeld dat Freud radicaal aanvalt. In zijn theorie is het zelf maar gedeeltelijk bewust, en bovendien valt het in onderling concurrerende stukken uiteen. Het Id wil alle directe verlangens - eten, drinken, paren - zo snel mogelijk bevredigen; het Superego probeert juist de cultureel bepaalde normen en waarden te doen gelden en het Id in bedwang te houden; terwijl het Ego een mediërende rol tussen beide speelt, compromissen tussen beide sluit en deze uitvoert. Juist dit Ego is gedeeltelijk bewust.

Deze conceptie van het zelf verschilt radicaal van de eerdere, Cartesiaanse conceptie. Freud's zelf is innerlijk verdeeld, voor zichzelf niet transparant en redelijkheid is over het algemene ver te zoeken - zeker is deze redelijkheid niet datgene wat de mens tot mens maakt. Ook de rol van het bewustzijn verschuift volledig: waar dit eerst samenviel met het zelf, een geestelijke entiteit was, vervult het nu eerder de rol van een medium. Het is een medium waarin Id en Superego hun twisten kunnen uitvechten, en waarin de onderbewuste gedachte omgezet kan worden in taal en andere communiceerbare vormen; een soort lichtkrant waarin alleen de koppen - of wellicht juist de voetnoten - van de innerlijke krant voorbij schuiven.

Hoewel er op Freuds analyse veel valt af te dingen, brengt het wel een verborgen geheim van de Verlichting uit de duisternis naar voren. Ten opzichte van het bewustzijn moeten wij ons een nieuwe houding aanmeten; niet langer is dit een transparante geestelijke entiteit, maar veeleer een politiek forum waarin allerlei driften de degens kruisen - wellicht 'at bidding of vast formless things', in de woorden van Poe. Dit is de voornaamste filosofische betekenis van Freud, en hierin ligt zijn belang voor deze cursus: dat media niet alleen bestaan tussen ons en de wereld, of ons en anderen, maar misschien juist ook in ons zelf.

Back