Verloren symbolen

De moderne mens biecht niet meer, en kan zich zelfs nauwelijks voorstellen dat men zou willen biechten. Waarom bij een priester te rade gaan, in plaats van bij de naaste vrienden, een gespecialiseerde psycholoog of direct bij God? Hoe komt het dat de priester als oor en mond van God heeft afgedaan?

In het wetenschappelijke tijdperk bevat de wereld geen symboliek meer. Elk verschijnsel is een feit dat zich tot andere feiten verhoudt als oorzaak tot gevolg, als deel tot geheel, als term in een reeks tot een volgende term, of als analogon tot analogon. Maar de relatie van symbool tot dat wat gesymboliseerd wordt is geen onderdeel van het wetenschappelijke repertoire. De onweersstorm is het gevolg van bepaalde meteorologische verschijnselen, de oorzaak van de natte grond, een deel van de grootschalige depressie, analoog aan de ontlading van een elektriseermachine - maar geen symbool voor de toorn der goden of de nietigheid van de mens tegenover de natuur. De verwetenschappelijking - of, met andere gevleugelde woorden, de onttovering, de demythologisering - van het wereldbeeld heeft de symboliek verdrongen naar de kunst; in de wereld zelf, in het leven van de mens, is zij niet langer welkom.

Ook een persoon kan niet langer symbool staan in een wereld waar sociale contacten zijn gebaseerd op principes van gelijkwaardigheid en machtsvrije communicatie. De koning als symbool van de goddelijke wetgever is vervangen door de premier die zich met populistische uitspraken van de steun van een volk moet vergewissen dat ondertussen grappen maakt over zijn kapsel. Deze premier staat niet symbool voor de wet of 'het premierschap'. Wie zich tegen de premier keert wordt niet beschouwd als twistziek en respectloos, als iemand die het instituut 'premier' aanvalt, maar als iemand die het toevallig niet eens is met deze premier als individu, precies zoals mensen het in het dagelijks leven met elkaar oneens kunnen zijn. Sociale verhouding worden niet langer volgens een symbolisch schema geïnterpreteerd: "Ik respecteer de koning omdat hij de koning is en ik een burger. Hij is de Wet, ik ben de onderdaan." In plaats daarvan bepalen wij onze positie ten opzichte van iemand in termen van op grond van gelijkheid gesloten overeenkomsten, overeenstemming en concrete daden: "Ik respecteer de premier omdat dit individu het mandaat dat ik hem gegeven heb inderdaad zo uitvoert dat het beter met Nederland gaat." De dokter personifieert niet langer de geleerdheid; wij rekenen hem af op zijn persoonlijke resultaten. De ouders zijn niet meer de wetgevende instantie voor het kind; rondom de keukentafel moet onderhandeld worden als tussen vrije individuen.

Hetzelfde geldt voor de priester: hij is niet langer het symbool van God. Wij verhouden ons tot hem als mens tot mens, en het zijn zijn concrete daden en vaardigheden die onze mening over hem bepalen. Terecht sprak Antoine Bodar over de verbrokkeling van het voetstuk van de priester. Deze vindt echter plaats omdat geen enkel voetstuk de gelijkschakelende krachten van de moderne geschiedenis weerstaan kan. De priester krijg geen respect meer qua priester, als symbool van het priesterschap, de wijding aan God en God zelf. Als hij al een verhoging beklimmen mag, is dat bij gratie van zijn individuele kwaliteiten - zijn inspirerende preken, zijn mediageniekheid, zijn lichtend persoonlijk voorbeeld.

Hierdoor kan het biechten niet functioneren in de moderne tijd. De priester staat niet meer symbool voor het priesterschap, laat staan voor de genadige God. Altijd moet de vraag zich opdringen: waarom zou ik dit individu mijn problemen vertellen? Waarom zou deze persoon mij beter kunnen helpen dan alle anderen? En waarom zou ik hem nodig hebben om vergeving te kunnen vinden? Wat is de waarde van zijn zegen? De symboliek is uit de wereld verdwenen, en daarmee de betekenis van de Christelijke sacramenten evenzeer.

Back